تقرب الهی و رضايت حق؛ ملاك ارزش اخلاقی در نظام توحيدی

عضو انجمن معرفت شناسی حوزه، دستيابی به نفس مطمئنه، اتصاف به صفات حق، راضی و مرضی حق بودن را عالی‌ترين مرتبه از مراتب معيار در ارزش‌های اخلاقی برشمرد و اظهار كرد: هر فعلی كه در مسير رسيدن به اين ملاك‌ها باشد، ارزشمند است.

حجت‌الاسلام و المسلمين معلمی، مسئول سابق انجمن معرفت شناسی حوزه در گفت‌و‌گویی با توضيح و تعريف ارزش اخلاقی و ملاك و معيار تشخيص آن با اشاره به اين‌كه مطلوبيت، كمال، خوب بودن، سودمندی، زيبايی و لذت‌مندی، سعادت فردی و جمعی و امنيت روحی و جسمی به‌تنهايی يا به‌همراه هم می‌توانند ملاك ارزش به‌تنهايی يا ارزش اخلاقی بمعنی الاعم قرار گيرند، افزود: هنگامی‌كه ارزش‌های اخلاقی در جهان‌بينی توحيدی مورد مطالعه قرار ‌گيرد و اخلاق همان‌گونه‌كه اسلام و قرآن به مردم معرفی می‌كنند، بررسی ‌شود، علاوه‌بر تمامی امور فوق، چند مطلب ديگر را نيز می‌توان به اين موارد افزود كه ملاك ارزش‌، ارزش‌های اخلاقی به‌معنای عام و خاص آن قرار می‌گيرد، همچون قرب الهی.

معلمی با بيان اين‌كه قرب الهی يكی از مسائلی است كه در آيات و روايات، كلمات مفسران، متكلمان، فيلسوفان و عرفای اسلامی بسيار بر آن تأكيد می‌شود، تصريح كرد: قصد انسان از اين امور نزديكی به‌ خداست، يعنی نزديكی به خدا معياری برای ارزش‌گذاری كارها به‌شمار می‌آيد. با اين توجه هر كاری كه ما را به خدا نزديك كند دارای ارزش اخلاقی است و هر كاری كه ما را از خدا دور كند ضد ارزش قلمداد می‌شود.

عضو هيئت علمی مجمع عالی حكمت اسلامی با اشاره به‌اين‌كه وقتی در آيات و روايات عنوان می‌شود كه انسان خليفة الله است، يعنی اين‌كه خليفه شخصی بايد شبيه‌ترين افراد به او باشد، افزود: انسان خليفه بالقوه خداوند است و هنگامی بالفعل خليفه الهی می‌شود كه اتصاف به صفات حق پيدا كند و تمامی صفاتی را كه می‌تواند از خدا در خود متجلی كند، به‌منصه ظهور برساند.

معلمی ادامه داد: در اين صورت معيار ارزش اخلاقی هر كاری است كه انسان را به صفات الهی شبيه‌تر كند، به‌عنوان مثال راست‌گويی، امانتداری، عدالت‌ورزی، محبت به ديگران صفات الهی را در انسان متجلی می‌كند و دزدی، خيانت در امانت، ظلم و صفاتی از اين قبيل نه‌تنها انسان را از آن صفات الهی دور می‌كند، بلكه به صفاتی عكس و ضد اين صفات پسنديده الهی متصف می‌كند.

اين مدرس حوزه با اشاره به نفس مطمئنه و راضی و مرضی بودن حضرت حق خاطرنشان كرد: معيار ديگر در ارزش‌های اخلاقی، رسيدن به نفس مطمئنه و مرضی خداوند شدن است، همچون حضرت فاطمه زهرا(س) كه معيار غضب و رحمت خدای متعال شده بود، لذا اين مرتبه عالی‌ترين مراتب در معيار ارزش اخلاقی به‌شمار می‌آيد.

عضو انجمن معرفت شناسی حوزه با بيان اين‌كه معيار در ارزش‌های اخلاقی توحيدی، علاوه‌بر اموری‌كه در تعيين ارزش و ارزش اخلاقی بيان شد، قرب الهی، اتصاف به صفات حق، نفس مطمئنه و راضی و مرضی حق بودن بايد مورد توجه قرار گيرد، تصريح كرد: با اين دقت، هر فعلی كه در مسير رسيدن به اين ملاك‌ها باشد، ارزشمند است و هرچه تأثير بالاتری داشته باشد، از ارزش بيشتری برخوردار است.

وی افزود: به‌عنوان مثال ممكن است عدالت‌ورزی به يك ميزان انسان را به اين درجه از كمال برساند و اقامه نماز به يك اندازه ديگر. البته با توجه به روايات می‌توان سهم و درجه هركدام از اعمال را در راه رسيدن به قرب الهی تعيين كرد، مثلاً در روايات برای نماز سهم بسيار بالايی در نظر گرفته شده است، همين‌طور برای نيت خالصی كه تنها برای رضايت حضرت حق باشد.

معلمی با تأكيد بر اين‌كه عرفا در اين امور اهتمام خاصی دارند، اظهار كرد: از مجموع اين بيانات مشخص می‌شود كه ارزش اخلاقی در نظام توحيدی، با توجه به قرب الهی، اتصاف به صفات حق و دست‌يابی به نفس مطمئنه جهت پيدا می‌كند. عرفا نيز با بيان شريعت، طريقت و حقيقت خواسته‌اند كه اين موارد را حفظ كنند، البته بايد توجه كرد كه هيچ‌گاه اين‌گونه نيست كه كسی بگويد من چون به حقيقت رسيده‌ام، از شريعت و طريقت بی‌نياز هستم، زيرا شريعت هم ايجاد كننده حقيقت است و هم اين‌كه از حقيقت حفظ و نگهداری می‌كند

عضو انجمن معرفت شناسی حوزه با بيان اين‌كه همگی انسان‌ها از فطرت الهی بهره‌مند هستند، خاطرنشان كرد: فطرت الهی می‌تواند در وجود برخی از افراد خاموش، نيمه فعال يا فعال باشد، اما اگر كسی حتی گنه‌كار در مسير شريعت، طريقت و حقيقت گام بردارد، می‌تواند از آلودگی محض به پاكی محض برسد. البته با توجه به آيات و روايات، امكان ندارد كه كسی بدون نماز، روزه، دعا، رعايت مسائل اخلاقی، ارتباط خوب با مردم، ضميرش پاك و مصفی شود، زيرا اگر غيراز اين طريق، روش ديگری بود پس چرا انبيا و اوليا به اين امور اهتمام داشتند.

اين مدرس حوزه با تشبيه نفس انسان به دانه گياه تصريح كرد: يك دانه قابليت رشد دارد اما به‌شرط اين‌كه از خاك، آب و نور مناسب برخوردار باشد. نفس انسانی نيز دقيقاً به‌همين شكل است، قلب بايد پاك باشد تا انسان به سعادت برسد، اما بايد توجه كرد كه انسانی كه به شريعت هيچ اهتمامی ندارد، مسلماً از دل پاك نيز هيچ بهره‌ای ندارد. قلبی پاك است كه رو به‌سوی حضرت حق داشته باشد، در غير اين‌صورت قلب در مسير تاريكی گام برمی‌دارد.

حجت الاسلام معلمی در پايان خاطرنشان كرد: گام در مسير اخلاق و رسيدن به قرب الهی و متصف به صفات حق شدن و در نهايت مرضی درگاه الهی قرار گرفتن، برای عموم مردم است نه فقط برای يك عده افراد خاص كه البته طی اين مرحله بايد با همراهی خضر آن مسير صورت گيرد. مردم بايد به علما و مراجعی رجوع كنند كه خود سالك طريق حق هستند و به‌دنبال كسب شهرت و اموری از اين قبيل نيستند. همچنين بايد توجه داشت كه اگر انسان در اين امور به اهلش مراجعه نكند، حتی ممكن است به درجه‌ای برسد كه عرفان كاذب بشری را حقيقت بپندارد.

http://www.iqna.ir/fa/news_detail.php?ProdID=941314