در نشست علمی، معیارهای انتخاب همسر از دیدگاه اسلام بررسی گردید

به گزارش واحد ارتباطات و اطلاع رسانی دبیرخانه انجمن های علمی حوزه، نشست علمی معیارهای انتخاب همسر از دیدگاه اسلام  با حضور جمعی از طلاب، کارشناسان و متخصصین در روز چهارشنبه 1390/08/18 از سوی انجمن روان شناسی اسلامی  در سالن همایش دبیرخانه انجمن های علمی حوزه برگزار گردید.

حجت الاسلام  و المسلمین دکتر حسین خانی، مسئول انجمن تعلیم و تربیت اسلامی باتوجه به اهمیت موضوع و تجربه مشاوره موفق در زمینه ازدواج گفتند: ازدواج در منطق قرآن کریم زمینه ساز ایجاد آرامش بخش ترین رابطه ها وآغازگر زندگی خانوادگی همراه با مودت ورحمت است. اما سؤال این است که چرا این کانون آرامش، مودت ورحمت جای خود را به سر خوردگی، ناسازگاری وخشونت می دهد ودر مواردی نه چندان اندک نتیجه ای جز طلاق و جدایی ندارد؟یکی از مهم ترین عواملی که درتغییر کارکرد خانواده ودور شدن آن از آرامش تأثیر گذار است، نا آشنایی داوطلبان ازدواج با معیارها و ویژگی هایی است که باید در انتخاب همسر به دقت مورد توجه قرار گیرد. آمارها نشان می دهد که ضعف شناخت در انتخاب همسر از جمله عوامل مؤثر در عدم سازگاری همسران جوان به شمار می رود و چنانچه بتوان بینش وآگاهی جوانان در شرف ازدواج را در مورد انتخاب همسر افزایش داد، می توان به وقوع ازدواج های موفق وکاهش نرخ طلاق در جامعه امیدوار بود. سؤال دیگر آن است که اصولا چه مؤلفه هایی می تواند در سلامت و موفقیت ازدواج تاثیر گذار باشند و آیا این مؤلفه ها از قبل از ازدواج نیز قابل پیش بینی هستند؟در پاسخ به این سؤال باید گفت متون اسلامی در مورد انتخاب همسر بر معیار های متعددی تاکید کرده  که هر یک از آنها در پیش بینی ازدواج موفق تاثیر گذار است. معیارهای اخلاقی،  دینی، وخانوادگی از مهم ترین معیارهای انتخاب همسر از دیدگاه  اسلام به شمار می روند.  البته در زمینه استخراج این مؤلفه ها از منابع اصیل دینی و تدوین و ارائه آن پژوهش های متعددی صورت گرفته است، اما نقیصه ای که در این تحقیقات وجود دارد آن است که مؤلفه های پیش بینی کننده ازدواج موفق به صورت عینی در نیامده و شکل کمی به خود نگرفته است.

معاون تهذیب حوزههایعلمیه ادامه داد: با درک این خلأ، پژوهش حاضر به دنبال تعیین معیارهای انتخاب همسر از دیدگاه اسلام است تا بر اساس آن، مقیاسی کمی برای انتخاب همسر از دیدگاه اسلام  تهیه شود با کمک این مقیاس می توان معیارهای مذکور را به صورت عینی در داوطلبان ازدواج  تشخیص داده وبا ارائه رهنمود های لازم به افراد در شرف ازدواج، زمینه را برای ازدواج هایی آرامش بخش فراهم ساخت.

ایشان در ضرورت انجام این پژوهش گفت: بررسی های انجام شده منجر به این نتیجه شد که در بعد ساخت پرسش نامه در خصوص انتخاب همسر از دید گاه اسلام، تا کنون تحقیقی در ایران صورت نگرفته است. البته مشاوران ازدواج می توانند  با استفاده از مقیاس هایی که هر یک بعدی از ابعاد ازدواج و انتخاب همسر را مطمح نظر قرار داده است، خصوصیات گوناگون فرد داوطلب ازدواج را بسنجند با این وجود، مقیاس های فوق به طور مستقیم موضوع انتخاب همسر را مورد توجه قرار نداده واستفاده از آنها تنها در تشخیص ویژگی های شخصیتی و احیانا خانوادگی داوطلبان ازدواج مفید است و سایر معیار های مهم در انتخاب همسرهمچون معیار های اقتصادی، جسمی، مذهبی و...در این گونه تست ها کمتر به چشم می خورد و ضمن آن که این اطمینان وجود ندارد که ابزارهای فوقبا ارزشهای ایرانی و اسلامی کاملا هماهنگ باشدهمچنین با توجه به دو نقص فوق تهیه مقیاسی جامع درخصوص انتخاب همسر و آن هم از دیدگاه اسلام از اهمیت و ضرورت خاصی برخوردار می شود که پژوهش حاضر در صدد تحقق آن است.

مسئول انجمن تعلیم و تربیت اسلامی در تبیین اهداف این پژوهش اظهار داشت:هدف اصلی،بررسی معیارهای انتخاب همسربر مبنای آموزه های اسلامی و تهیه مقیاسی است که بتواند مؤلفه های آمادگی برای ازدواج  و انتخاب درست همسر را به صورت کمی اندازه گیری کند و اهداف فرعی این کار،تعیین اولویت و درجه اهمیت ملاک های فوق،بررسی تفاوت ملاک های انتخاب همسر  بر اساس جنسیت، مقایسه معیارهای انتخاب همسردر اسلام و مسیحیت و وبررسی اعتبار و پایایی مقیاس ساخته شده است.

وی در ارائه فرضیه های پژوهش گفت:فرضیه یک پیشنهاد توجیهی و به سخن دیگر، راه حل مسأله است هم موجب استنتاج می شود و هم به یافتن نظم و ترتیب در میان واقعیت ها کمک می کند  بنا براین پژوهشگر را در بررسی تبیین ها و تجربه های وسیع یاری می دهد هر چند در برخی پژوهش ها بویژه مطالعات اکتشافی، مناسب یا حتی ممکن نیست که بتوان در باره نتایج پژوهش پیش بینی کرد  و در آنها مسأله فقط به صورت پرسش بیان می شود(هومن، الف1384،ص20)  بنابر این چون این تحقیق در صدد کشف معیارهای اسلام در خصوص انتخاب همسر و تهیه ابزار آن است فرضیه ای برای آن ارائه نمی شود.

 تعریف عملیاتی واژه های« مقیاس، انتخاب همسر، اسلام » از دیگر مسائلی بود که این کارشناس روان شناسی به آن اشاره کرد وی در تعریف خانواده از دیدگاه اسلام گفت: بر اساس تعالیم اسلامی، خانواده مجموعه ای است از افراد با رابطه های سببی (عقد ازدواج) و نسبی( والدینی، فرزندی، خواهری و برادری) این افراد نسبت به هم متناسب با نوع نسبت و ارتباط، مسئولیت های اجتماعی، حقوقی، تربیتی، رفتاری، اقتصادی و دینی دارند.

ایشان در رابطه با ویژگی مهم  ازدواج افزودند: تعریف های ازدواج در مجموع بر چهار ویژگی مهم « ارتباط جسمانی، تفاوت جنسی، پایایی و قرارداد اجتماعی» تاکید دارند برحسب این تعریف ها برای تحقق ازدواج، پیوند دو جنس متفاوت بر پایه روابط پایای جنسی ضرورت دارد بنا بر این رابطه دو فرد از یک جنس ازدواج خوانده نمی شود همان گونه که روابط جنسی غیر پایا ازدواج نخواهد بود افزون بر این، ازدواج مستلزم انعقاد قراردادی اجتماعی است که مشروعیت روابط جسمانی را موجب گردد یعنی در راه تحقق ازدواج باید شاهد تصویب جامعه نیز باشیم.  و  تنظیم رفتار جنسی،  پرورش فرزند و آرامش روانی از کارکردهای ازدواج می باشد.

وی در ادامه با بیان نظریه های روانشناسی اجتماعی « همسان همسری، فرضیه همانندی، نظریه نیاز های مکمل، نظریه مبادله» و معیار مسحیت، معیار اسلام برای ازدواج را این گونه تبیین کردند: در اسلام معیارهای انتخاب همسر در قالب شش دسته" ملاک دینی، اخلاقی و روان شناختی، خانوادگی، جسمانی، اجتماعی و اقتصادی" مورد توجه قرار گرفته و در منابع اسلامی در خصوص میزان اهمیت هر یک مباحثی مطرح شده است و  در خصوص ارزش های اخلاقی طیفی از احکام دستوری را در چهار عرصه "اخلاق فردی، خانوادگی، اجتماعی و زیست محیطی"  در بر دارد.

دکتر حسین خانی با اشاره به مراحل انجام شده برای تهیه آزمون انتخاب همسرگفت: این آزمون در چند مرحله انجام شد. در مرحله نخست، پس از بررسی منابع دینی، آیات و روایات ناظر به ویژگی های همسر شایسته استخراج و در قالب ویژگی های شش گانه "اخلاقی و روانشناختی،اقتصادی،دینی، خانوادگی، جسمی، و اجتماعی" دسته بندی گردید. در مرحله بعد برای هر مقوله گویه هایی در نظر گرفته شد و به منظور تعیین روایی آنها در اختیار 5 کارشناس حوزوی و 5 کارشناس روان شناسی قرار داده شد و  با توجه به این که مستندات به دست آمده در مواردی ناظر به یک جنس زن و مرد بوده است، از کارشناسان خواسته شد تا نظر خود را در مورد تعمیم یا عدم تعمیم به جنس دیگر اعلام نمایند. سپس نظرات کارشناسان در مرد تک تک گویه ها در تست منعکس شد. گویه هایی که کمتر از 5 نفر از کارشناسان آن را خیلی زیاد یا زیاد مناسب ارزیابی کردند، با رنگ قرمز مشخص و آماده حذف گردید. ضمنا نظر کارشناسان در خصوص تعمیم یا عدم تعمیم مقوله به زن یا مرد نیز اعمال گردید. در مرحله بعد، برای گویه هایی که ضعیف تر ارزیابی شده بودند، جایگزین هایی در نظر گرفته شد. در مرحله بعد قوی ترین گویه ها انتخاب و گویه های ضعیف حذف گردید و با توجه به تفاوت محتوای مقولات دو جنس، در این مرحله گویه های پسران و دختران تفکیک گردید سپس جایگاه گویه ها در تست به صورت تصادفی تعیین شد و برای اجرای آزمایشی آماده گردید. در مرحله تست، برای ارزیابی به دو کارشناس روان شناس حوزوی ارائه شد و  ضمن حذف گویه های مورد نظر کارشناسان  و اصلاح موارد دیگر، گزینه های پاسخ به دو دسته«خیلی زیاد، زیاد، کم، خیلی کم» و «کاملا موافقم، موافقم، مخالفم،کاملا مخالفم» تقسیم گردید. در ادامه مراحل انجام کار، 95 تست برای پسران و 122 تست برای دختران بصورت آزمایشی آماده گردید.  پس از تهیه آزمون اولیه، تست بر روی 50 نفر از دانشجویان دختر مقاطع کاردانی و کارشناسی و 40 نفر از دانشجویان پسر مقاطع کاردانی و کارشناسی اجرا شد.  پرسشنامه اصلاح شده در نمونه337نفري از پسران و424 نفري از دختران طلبه و دانشجوي حوزه‌هاي علميه و دانشگاه‌هاي اصفهان و قم که بر اساس نمونه‌گيري سهميه‌اي انتخاب شده بودند، اجرا گرديد. براي بررسي روايي نهايي آزمون، در ابتدا داده‌ها با استفاده از رايانه به صورت اکتشافي و سپس تحليل عاملي تجويزي (تائيدي) مورد تحليل عاملي قرار گرفت. پس از حذف سؤالات داراي بار عاملي کمتر از 30/0 تعداد سؤالات پرسشنامه پسران به 61 و دختران به83 رسيد.

ایشان در جمع بندی مطاللب خود افزودند: نتايج بيانگر آن است که پرسشنامه‌هاي مربوط به دختران و پسران مقياس انتخاب همسر از ديدگاه اسلام، از نمره همساني دروني و همبستگي مطلوبي بر اساس روش دونيمه‌سازي برخوردار است. نتايج تحليل عاملي تجويزي حاکي از آن است که هر دو پرسشنامه داراي هشت عامل هستند. عوامل پرسشنامه دختران شامل: پايبندي مذهبي، تقوي گرايي، تجمل گرايي، آرامش گري، ناتواني درمهار خود، خود محوري، خانواده گرايي و ابراز محبت؛ و عوامل پرسشنامه پسران شامل: پايبندي مذهبي، توجه به ظواهر، خودگرايي، انعطاف ناپذيري، ادب، توجه به ظواهر مذهبي، آرامش بخشي و استقلال طلبي مي‌باشد. همچنين ثبات آزمون با انجام باز آزمون تاييد گرديد.

وی در پایان تأکید کرد: ضمن تاييد اين نکته که از منابع ديني مي‌توان آزمون‌هاي معتبر روانشناختي استخراج و با معيار‌هاي علمي مورد استفاده قرار داد، ارزيابي پرسشنامه انتخاب همسر نشان داد که اين پرسشنامه داراي عوامل زير بنايي همبسته براي سنجش شاخص‌ها و ويژگي‌هاي انتخاب همسر مي‌باشد و از روايي و اعتبار مطلوب برخوردار است. بنابراين، مي‌توان آن را در مشاوره ازدواج مورد استفاده قرار داد.

لازم به ذکر است در این نشست تخصصی، سوالات و ابهاماتی از سوی کارشناسان و شرکت کنندگان مطرح گردید که توسط حجت الاسلام و المسلمین حسین خانی پاسخ داده شد.

واحد ارتباطات و اطلاع رسانی دبیرخانه انجمن های علمی حوزه