کتاب اخلاق پژوهش( مبانی و مسائل) مورد نقد و ارزیابی قرار گرفت

اخلاق پژوهش( مبانی و مسائل)

اخلاق پژوهش (مبانی و مسائل) کتابی است مشتمل بر 9 مقاله، از 10 نویسنده در حوزه‌های مختلف مرتبط با پژوهش و در 600 صفحه‌ که با تلاش جمعی از پژوهشگران و محققان حوزوی و دانشگاهی از سوی انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی منتشر شده است که نویسندگان آن با تأکید بر اهمیت اخلاق پژوهش و اشاره به ابعاد مختلف آن، اظهار امیدواری کرده‌اند این کتاب بتواند تمایل دانشوران جوان را به مطالعات اخلاق کاربردی و اخلاق پژوهش برانگیزاند.

محسن جوادی از نویسندگان و پژوهشگران حوزوی که گردآوری و تدوین این کتاب را به عهده گرفته است در بخشی از مقدمه آن، با یادآوری لزوم پایبندی پژوهشگر به اخلاق از مراحل اولیه، می نویسد: «خطای اخلاقی در روند پژوهش متصور است و ممکن است جزیی از فرایند یک پژوهش از لحاظ اخلاقی خطا باشد. پرسش مهم این است که آیا غرض پژوهش که حل مسأله نظری یا علمی است در صورت ارتکاب خطای اخلاقی در جزئی از فرایند پژوهش،قابل تحصیل نیست؟»

وی در کوشش برای پاسخ به این سوال که چه ارتباطی بین خطای اخلاقی و ناکامی در حل مسأله و یافتن حقیقت در یک فعالیت پژوهشی وجود دارد، تاکید می‌کند: «تردیدی نیست که گاهی خطاهای اخلاقی ما را از کشف حقیقت‌های بنیادی و یا مجهول‌های نظری باز می‌دارند، اما داستان پایبندی به اخلاق در فرایند پژوهش بیش از آنکه ارزش روشی داشته باشد و به کار تأمین و تضمین حقیقت‌یابی آدمیان و یا تدبیر مناسب برای رسیدن هدف آن‌ها بیاید، با عمق روح و روان آدمی، در اخلاق فضیلت، و با سود و منفعت آدمی، در اخلاق سود گرایی، و با ساختار و ماهیت سرشت عقلانی آدمی، در اخلاق کانتی، ربط و نسبت دارد.»

عناوین مقالات ارائه شده در این کتاب به قرار ذیل می باشد:

در آمدی بر اخلاق پژوهش نوشته سید حمید اسلامی اردکانی، درآمدی بر اخلاق پژوهش در فضای مجازی نوشته علیرضا ثقه الاسلامی، اخلاق در پژوهش های پزشکی، نوشته شهرام احمدی نسب، بیانیه ملی درباره همل اخلاقی در پژوهش انسانی، نوشته زهره ‌سادات ناجی و پیمان سلامتی، مستندات نقلی اخلاق پژوهش نوشته غلامحسین اصغر زاده، اخلاق پژوهش و نظریه‌های اخلاقی نوشته زهرا خزاعی، ابعاد اخلاق پژوهشی علمی نوشته امیر دیوانی، دنیای جدید اخلاق پژوهش نوشته حمید بخشنده‌آبکنار، و پیش‌نویس ضوابط بنیادی اخلاق پژوهش نوشته سیدحسن اسلامی عناوین مقالات منتشر شده در این کتاب است.

به گزارش واحد ارتباطات و اطلاع رسانی دبیرخانه انجمن های علمی حوزه، نشست علمی  نقد و بررسی کتاب "اخلاق پژوهش" از سوی انجمن قلم حوزه و با همکاری دانشگاه قم و معاونت پژوهش حوزه های علمیه در سالن همایش‌های انجمن‌های علمی حوزه برگزار شد. که طی آن محسن جوادی و حجت‌الاسلام حسن اسلامی در جایگاه دفاع  و حجج‌اسلام مهدی مهریزی، رضا مختاری و محمد اسفندیاری در جایگاه ناقد به بررسی این اثر پرداختند.

در ابتدای این نشست، محسن جوادی، اخلاق را در رویکرد جدید به عنوان یک راهنما برای انجام فعالیت صحیح و پژوهش را به عنوان تحقیق، بررسی و پیدا کردن مجهولات مدنظر قرار داد و با بیان چرایی تدوین کتاب «اخلاق پژوهش» گفت: اخلاق در حوزه پژوهش راهنمای عمل انسان‌ها است.

وی افزود: مهم‌ترین مشکل اخلاق‌های کاربردی آن است که تا وقتی مشکلی در زندگی به وجود نیامده است، مسائل اخلاقی طرح نمی‌شود، اما وقتی یک موضوعی مانند محیط زیست با مشکل مواجه شد، اخلاق محیط زیست شکل می‌گیرد که سعی پژوهشگران در تدوین کتاب «اخلاق پژوهش» برای دچار نشدن با این مشکل در حوزه اخلاق پژوهش است.

جوادی با بیان این‌که اخلاق پژوهش در تلاش است زمینه‌های پژوهش خوب را فراهم کند، اما در صدد نیست که به بررسی مشکل در حوزه اخلاق پژوهش بپردازد، اظهار داشت: پرداختن به تدوین کتاب اخلاق پژوهش دغدغه جمعی از پژوهشگران در حوزه اخلاق پژوهش بود که البته نخواسته‌اند مشکل را در حوزه اخلاق پژوهش بررسی کرده و عمیق‌تر به این مباحث بپردازند.

وی با اشاره به این‌که اثر ارائه شده، نشر نهایی نیست بلکه یک نشر اولیه است که با هدف بازخوردگیری استادان، برای تکمیل و تقویت کار ارائه شده است، گفت: هدف از تدوین کتاب «اخلاق پژوهش» نظریه ‌پردازی در حوزه اخلاق پژوهش نیست، بلکه تلاش شد کتابی تألیف شود که با معرفی مباحث و مسائلی که در کشورهای غربی بیشتر کار شده به ظرفیت‌های داخلی در این زمینه به لحاظ متون دینی و اخلاق اسلامی و تنوع حوزه‌های اخلاق پژوهش اشاره شود.

تفکیک مرز اخلاق و حقوق

حجت‌الاسلام مهدی مهریزی، استاد و پژوهشگر حوزوی به عنوان نخستین ناقد کتاب «اخلاق پژوهش» در سخنانی، سبقه این اثر را گردآوری مقالاتی که به حوزه اخلاق پژوهش برمی‌گردد دانست و با مثبت ارزیابی کردن این سبقه، اظهار داشت: ابعاد مختلف پژوهش در این اثر به درستی بررسی شده و می‌توان گفت که توجه به عرصه‌های مختلف پژوهش نقطه مثبت اثر است.

وی گفت: در این مجموعه با توجه به زوایای اخلاقی پژوهش، نمونه‌های خوبی برای محورهای بحث پژوهش ارائه شده که بحث را عینی‌تر کرده است؛ توجه به اصول بنیادی کار، تهیه بیانیه و پیش‌نویس زوایای اخلاقی پژوهش، ارائه نمونه‌های مناسب برای محورهای بحث پژوهش و عینی‌تر شدن بحث‌ها بدون بحث‌های انتزاعی و ذهنی از ویژگی‌های اثر است.

این نویسنده حوزوی در ادامه با طرح این سؤال که آیا در اثر، آنچه به عنوان اخلاق پِژوهش مدنظر است اتفاق افتاده یا خیر، بررسی مصداقی این موضوع را مورد اشاره قرار داد و گفت: توجه به میراث علمی گذشته در این اثر مورد توجه بوده است، اما جای بحث در کتاب خالی است و به ویژه در مقدمه توقع آن بود که به پیشینه ادبیات اخلاق پژوهش و قواعد آن پرداخته شود که در مقاله‌ها هم توجهی به این موضوع نشده است.

وی با بیان این‌که سه مقاله در اثر ترجمه است افزود: این موضوع تنها با خواندن مقدمه فهمیده می‌شود، اما در فهرست منعکس نشده و در مقالات هم هیچ اشاره‌ای به آن نشده است که این مقاله‌ها ترجمه است و البته هیچ یک از این سه مقاله نیز منبع ندارد.

حجت‌الاسلام مهریزی اظهار داشت: بسیاری از موارد نقل شده، کلی است و هیچ نوآوری در اثر دیده نمی‌شود، در مقالات، تکرار اتفاق افتاده است و از آنجا که یک مدیریت واحدی، نظارت داشت، توقع این بود که تکرارها حذف شود.

وی یکی از نقاط مثبت کتاب را مطرح کردن آن به عنوان منبع درسی در محیط دانشگاهی دانست و گفت: این‌ کتاب «اخلاق پژوهش» قابلیت مطرح شدن به عنوان واحد درسی را در دانشگاهی دارد البته باید تداخل‌ها و تکرارها  حذف شود و رعایت مرز بین اخلاق و حقوق لحاظ شود زیرا در صورت عدم تفکیک مرز اخلاق و حقوق، سبب می شود تا دچار خلط‌های علمی و محتوایی شویم.

این پژوهشگر حوزه علمیه قم با بررسی دو حوزه اخلاق و حقوق گفت: آنجایی که به عدل و ظلم برمی‌گردد حوزه حقوق است و اما آنچه پس از آن است  یک سری کمالاتی است که پس از حوزه عدل و ظلم رخ دهد، اخلاق می‌شود؛ اگر بخواهیم جلوی این خلط علمی گرفته شود باید حوزه کار مشخص شود.

تفاوت اخلاق پژوهش با پژوهش علمی

محمد اسفندیاری از دیگر ناقدان کتاب «اخلاق پژوهش» بدون مقدمه به ارائه نقدی از این اثر پرداخت و با طرح این سؤال که، تفاوت اخلاق پژوهش با پژوهش علمی چیست؟ خواستار بررسی اشتراک‌ها و اختلاف‌های این دو و مرز مشترک آن شد.

وی ابراز داشت: رعایت انصاف در داوری، رعایت امانتداری، استقبال از آرای دیگران، اظهارنظر نکردن در جاهایی که نمی‌دانیم و امور خارج از تخصص ما از بخش‌های مختلف  این کتاب به عنوان مصداق‌های اخلاق‌ پژوهش معرفی شده است که باید مشخص شود در کجا می‌توان این تعابیر را به کار برد.

عضو انجمن قلم حوزه با بیان این‌ که در مقدمه کتاب،تنقیح نشده است گفت: برخی از چیزهایی که مصداق اخلاق پژوهش است مصداق پژوهش علمی هم هست و باید این تنقیح صورت می‌گرفت، تبیین تفاوت اخلاق پژوهش با اخلاق نگارش و این ‌که این دو تا کجا مرز مشترک دارند و کجا از هم جدا می‌شوند باید تبیین می شد.

وی اضافه کرد: در مقاله نخست این اثر، گفته شده اخلاق پژوهش آن است که از سرقت علمی دوری گزینیم، یا نوشته‌ها باید شفاف و واضح باشد و یا اختصار را در نگارش رعایت کنیم که البته همه مصداق‌ها صحیح است، اما جای بحث دارد که اینها مصداق اخلاق پژوهش است یا مصداق اخلاق نگارش.

اسفندیاری با بیان این‌که هر پژوهشی منجر به نگارش نمی‌شود و هر پژوهشگری نویسنده نیست، گفت: هر پژوهشی دو لایه درونی و بیرونی دارد؛ هنگامی که در مقام لایه بیرونی پژوهش هستیم و می‌خواهیم پژوهش را به دیگران ارائه کنیم باید اختصار و تناسب در مقالات رعایت شود و از اصطلاح جدیدی مانند اخلاق پژوهش باید دفاع کرد، نه این‌که با واژه‌ها و تعبیرها بازی شود.

وی عدم تناسب میان حجم مقالات کتاب را از نقاط ضعف آن دانست و افزود: مقاله نخست اثر 135 صفحه است و نوشته این تعداد صفحه‌ای از حجم یک مقاله خارج شده است و خود می‌تواند در حد یک کتاب تدوین شود؛ خوانندگان یک مقاله باید بتوانند آن را در یک نشست بخوانند یا نویسنده در یک مجلس آن را ارائه دهد و اگر چیزی بیش از این شود، کتاب است.

عضو انجمن قلم حوزه ادامه داد: مقاله پنجم نیز اندکی بیش از یکصد صفحه است و یک ششم حجم کتاب را به خود اختصاص داده است؛ این دو مقاله نزدیک به نیمی از کتاب را به خود اختصاص داده‌اند که اگر تعداد و تنوع مقالات بیشتر می‌شد مناسب‌تر بود؛ هشت مقاله در این اثر ارائه شده که اگر به پانزده تا بیست مقاله افزایش پیدا می‌کرد، بهتر بود.

شرط کارآمدی یک پژوهش

حجت‌الاسلام رضا مختاری به عنوان دیگر ناقد کتاب «اخلاق پژوهش» با بیان این‌که ابتدا باید دید چه مقدار از اخلاق پژوهش در خود این پژوهش رعایت شده است گفت: کارآمدی یک پژوهش، در بیان مشکلات و آفات بخش پژوهش و نگارش است و بخش‌هایی که بیشتر دچار مشکل است باید توجه بیشتری کرد.

وی که تنها مقاله اول و پنجم کتاب را مطالعه کرده بود، اشکالات بسیاری را به واسطه شتاب‌زدگی در مستندات نقلی آن وارد دانست و خاطرنشان کرد: مناسب بود تا به بخش‌های اخلاقی که بیشتر گرفتار آن هستیم، پرداخته می‌شد.

مختاری با اشاره به مستندات نقلی کتاب اخلاق پژوهش گفت: صفحه 395 در ترجمه حدیث شماره 29 از کتاب شریف نهج‌البلاغه، آمده که «هرکس ترک کند جمله نمی‌دانم را رسیده شود جایگاه‌های کشتن او» و یا در ترجمه حدیث شماره 26 آمده «کسی که از او بپرسند چیزی را که نمی‌داند و نمی‌دانم را نگوییم بر او واجب می‌شود کشتن‌گاه‌هایش» که از این تعبیرها معنی خاصی برداشت نمی‌شود و از این موارد بسیار است.

وی ادامه داد: در جای دیگری از کتاب حدیثی از امام سجاد‌(ع) نقل شده است که نمی‌دانم مناسبت آن با پژوهش چیست و یا در بخشی به رعایت حقوق حیوانات اشاره شده که در ادامه آن هیچ توضیحی داده نشده که مشخص کند پژوهشگر باید حقوق حیوانات را رعایت کند یا دیگران و البته این احادیث هیچ‌کدام تناسبی با بحث اخلاق پژوهش ندارد.

حجت‌الاسلام مختاری با بیان این‌که بسیاری از قواعد فقهی مانند قاعده «لاضرر و لاضرار» با عنوان مستندات نقلی پژوهش در این بخش مطرح شده است که تناسب آن با بحث مشخص نیست، تصریح کرد: پژوهش باید متقن و محکم بوده و حدیثی که انتخاب می‌شود در مطلوب و مدعا روشن و صریح باشد.

فقر منابع اخلاق پژوهش

حجت‌الاسلام حسن اسلامی، از تنظیم کنندگان و ارائه دهندگان مقاله در کتاب اخلاق پژوهش، در دفاع از این اثر و ارائه پاسخ به ناقدان، ضمن تشکر از حسن ظن ناقدین در جلسه گفت: پیش از آمدن به جلسه یکی از دوستان از من پرسید که با رفتن در جلسه، می‌خواهی چه کاری انجام دهی؟ گفتم. یا باید به خیل ناقدان می‌پیوستم و از آن نقد می‌کردم یا به دفاع از کتاب می‌پرداختم و یا آنچه به عنوان نقد مطرح می‌شد را می‌پذیرفتم و آنچه نیاز به توضیح داشت را تبیین می‌کردم که البته گزینه سوم را مدنظر داشتم.

اسلامی با اشاره به نقد حجت‌الاسلام مهریزی گفت: ما دچار فقر منابع در زمینه اخلاق پژوهش هستیم. دو کتاب در زمینه اخلاق پژوهش تدوین شده که هر کدام ضد اخلاق پژوهش است، یکی منبع ندارد و دیگری سرقت ادبی است.

وی افزود: متأسفانه در متون کهن تحقیق به معنای پژوهش به کار نرفته است و آسیبی که جامعه در بحث پژوهش دارد آن است که هرکسی در یک فضا قرار می‌گیرد و کار خود را دنبال می‌کند و کاری به عنوان مناقشه علمی صورت نمی‌گیرد که عنوان آن را ضعف علمی یا پژوهشی گذاشته‌ام.

حجت‌الاسلام اسلامی با بیان نقد آقای اسفندیاری  و مهریزی درباره اخلاق پژوهش گفت:  تحقیق علمی همان اخلاق پژوهش است که براساس آن فرد باید به اندازه دانسته خود سخن بگوید.

وی گفت: بحث اخلاق پژوهش دو معنی دارد یکی این‌که پژوهشگر هنگامی که قلم به دست می‌گیرد تا بپژوهد باید این موارد را رعایت کند، اما وقتی به فضای غرب وارد می‌شوید و متون انگلیسی را مشاهده، می‌کنید دیگر این‌گونه نیست؛ اخلاق پژوهش به دو معنای عام یکی در سنت و دیگری ناظر به جایی است که طی آن پژوهشگر با آزمودنی‌های حیوانی و یا مشارکت کنندگان و آزمودنی‌های حیوانی برخورد دارد.

این پژوهشگر حوزوی با اشاره به نیمه اول قرن بیستم و دوران حاکمیت هیتلر و نازی‌ها، که دانشمندان بسیاری از اسیران را به بهانه تحقیقات علمی تحت وحشیانه‌ترین آزمایش‌ها مانند انجماد انسان، قرار می‌دادند، ابراز داشت: اخلاق پژوهش یعنی وقتی با انسان‌های دیگر روبه‌رو می‌شویم و به ویژه می‌خواهیم آنها را در علوم اجتماعی مورد تحقیق قرار دهیم، به یک سری قواعد توجه کنیم.

وی در بیان فرق تحقیق علمی و اخلاق پژوهش و در پاسخ به نقد محمد اسفندیاری، گفت: پژوهش در غرب به تدریج به یک فرایند مکانیکی صرف تبدیل شده که در آن گزاره‌های اخلاقی و ارزشی وجود ندارد که نمونه آن کتاب سه جلدی روش تحقیق آقای ساروخانی که در آن یک کلمه درباره اخلاق وجود ندارد؛ یعنی اگر یک محقق براساس استاندارد غرب عمل کند، تحقیقی را بدون جایگاه اخلاق ارائه می‌دهد.

حجت‌الاسلام اسلامی اضافه کرد: با تدوین کتاب اخلاق پژوهش که در آن اخلاق مانند یک فرایند دیده شده که طی آن پژوهشگر از ابتدای انتخاب موضوع تا زمانی که آن را برای داوری عرضه می‌کند با موازین اخلاقی روبه‌رو است، تلاش شد تا در کتاب‌های روش تحقیق که فراوان هم هستند و مطلقا اشاره‌ای به مسائل اخلاقی نکرده‌اند، جایگاهی برای اخلاق پژوهش باز کنیم تا در کنار روش تحقیق یا تحقیق علمی، مسائل اخلاقی هم رعایت شود.

وی با بیان این‌که در برخی کتاب‌ها، اخلاق پژوهش به مثابه صفات شخصی تلقی شده است و برخی هم، اخلاق پژوهش را ناظر به رفتار انسان با سوژه‌های حیوانی و آزمودنی‌های حیوانی می دانند، گفت: محققانی که در این عرصه گام بر می دارند، در همه زمینه‌های تحقیق با مسائل اخلاقی مواجه هستند که این خود فرایند اخلاق پژوهش را نشان می‌دهد.

چرایی انتخاب برخی روایات

محسن جوادی از دیگر میهمانان این جلسه، در دفاع  و پاسخ به برخی از نقدها گفت: بخشی از اشکالات مربوط به صورت کار بود که حتما اعمال می‌شود، اما باید توجه داشت که نگاه ناقدان به اخلاق پژوهش تنها در حوزه علوم انسانی بود که اگر نگاه مان را به پژوهش بر روی حیوانات و انسان متمرکز کنیم، این نقطه ضعف است که در مستندات به حقوق حیوانات و یا کرامت انسانی پرداخته نشود.

وی با بیان این‌که بخش عمده‌ای از مشکلات در زمینه پژوهش بر روی انسان است، در بیان چرایی انتخاب برخی روایات و این‌که روایات به درستی انتخاب شده یا خیر، توضیح داد: چیزی شبیه وسائل اجتهاد در حوزه اخلاق وجود ندارد، بنابراین باید زمینه‌ای فراهم می‌شد که بتوان گفت این روایات و آیات الهام‌بخش اندیشه اخلاق پژوهش اسلام است.

جوادی با قبول، نقص ترجمه‌های ارائه شده از روایات و استناد ترجمه‌ها به کتاب‌های معروف در نرم‌افزار جامع الاحادیث، گفت: در نسخه‌های بعدی اثر، حتما این ترجمه‌ها ویرایش و اصلاح می‌شود.

در ادامه این جلسه حجت‌الاسلام مهریزی با بیان متفاوت بودن ارجاعات در کتاب متفاوت و سبک در مقالات گفت: مقدمه اثر، طولانی است و نوشته‌ها هم کمی ابهام دارند که اگر برای تفکیک مطالب آن تیترهایی انتخاب و در مقدمه کتاب به پیشینه بحث به درستی پرداخته می‌شد، مناسب‌تر بود.

وی افزود: در مقاله نخست عنوانی که به علوم انسانی و اسلامی اختصاص داده شده است چندان مناسب نیست چراکه مطالب عام است و می‌توانست عنوان عام‌تر بوده و از پسوند انسانی و اسلامی استفاده نشود؛ در صفحه 38 و نیز 580، در بیان مسائل اخلاق پژوهش همه عنوان‌های ذکر شده مانند خودفریبی، دستکاری داده‌ها، سوء استفاده و سرقت منفی است که خوب بود عنوان‌های مناسب‌تری به کار می‌بردند.

مهریزی با بیان این‌که اشکالات مستندات دینی مقاله بسیار زیاد است و پاسخ آقای جوادی قانع‌کننده نیست، گفت: بحث‌های مربوط به حوزه پزشکی که در یکی از مقاله‌ها مطرح شده، در حد بسیار بالا و نزدیک به استاندارد است، اما آن مباحثی که مربوط به حوزه دینی است پر از معانی غلط، ترجمه‌های نادرست و بسیار ضعیف وارد شده که این امر برای حوزه دین مناسب نیست و باید یک بازنگری جدید در این مقاله صورت گیرد.

محمد اسفندیاری، عضو انجمن قلم حوزه در ادامه این نشست با اشاره به یادداشت یازده نکته مهم، وبه دلیل ضیق وقت، تنها به بیان یک نکته بسنده کرد و گفت: نکته درباره مقاله پنجم این کتاب، یعنی «مستندات نقلی اخلاق پژوهش» است. مؤلفان و گردآورندگان این مقاله در بحث اخلاق پژوهش مواردی را بیان کرده‌اند و برای هر کدام آیات و روایاتی را آورده‌اند که این مقاله نیست بلکه یک پرونده علمی است.

وی خاطرنشان کرد: برخی آیات و روایات متناسب با موارد مطرح شده در حوزه اخلاق پژوهش و در جای خود نیست و گاهی ترجمه‌ها فوق‌العاده مخدوش است و مشکل دارد و گمان می‌کنم که از ترجمه‌های «آقا جمال خوانساری» استفاده شده که بسیار مشکل دارد و البته مشخص است که همه آیات و روایات از کامپیوتر گرفته شده است.

عضو انجمن قلم حوزه، با بیان دسته دوم بودن منابع حدیثی به کار برده شده در اثرگفت: احادیث بکار رفته در این اثر می بایست از کتاب حدیثی و حداقل از منابع معتبر استفاده می شد مانند کافی و بحارالانوار و از کتاب‌های معاصران نباید نقل قول می شد.

وی با اشاره به این‌که مرحوم حجت‌الاسلام فلسفی واعظ معروف وقتی در بالای منبر سخنرانی می‌کرد، روایات فراوانی به کار می‌برد، افزود: منابر مرحوم فلسفی بعدها کتاب شد و روایاتی که در منبر می‌گفت در کتاب آمد، یک نفر هم که بیکار بود با استخراج برخی روایات از کتاب‌‌های دیگر و به چاپ رساندن یک کتاب جدید، برای توضیح روایات به این کتاب «منابر مرحوم فلسفی» استشهاد کرده بود.

حجت‌الاسلام مختاری در بخش پایانی سخنان خود با بیان مورد ابتناع بودن برخی محورهای کتاب گفت: در مقاله حجت‌الاسلام اسلامی چند استشهاد به کتاب گذشتگان شده است که باید در ذکر این استشهادها زمان را هم مدنظر داشت.

وی با طرح این سؤال که اگر گذشتگان زنده بودند، آیا راضی می‌شدند در دوران کنونی به متنی از نوشته‌های آنها استشهاد شود؟ گفت: شک دارم که اگر متنی از گذشتگان مطرح شود، خود نویسنده راضی به انتشار آن در فضای کنونی جامعه باشد. و البته ضرورت دارد تا توجه بیشتری به این موارد اشاره شده در کتاب اخلاق پژوهش شود.

واحد ارتباطات و اطلاع رسانی دبیرخانه انجمن های علمی حوزه