انجمن معرفت شناسی جهت شناخت هر چه بیشتر دانش معرفت شناسی متن ذیل را از مصاحبه ای که با حجت الاسلام والمسلمین حسن معلمی انجام داده است تهیه و تنظیم نموده و سعی دارد تا در این مختصر  به موضوع، تعریف و ضرورت این علم بپردازد و ارتباط این رشته با سایر دانش های حوزوی و غیر حوزوی را تبیین نماید. امید است با ارایۀ این مباحث، ضرورت  معرفت شناسی به ویژه در حوزه علمیه به عنوان یک علم پایه روشن گردد.

بشر به دلیل کنجکاوی و نیازهای متفاوت و متعدد سوال های گوناگونی دارد که در علوم مختلف به دنبال پاسخ به آنها می باشد. به عنوان مثال در هندسه می پرسند: مساحت مثلث چگونه بدست می آید؟ مجموع زوایای داخلی مثلث چند درجه است؟ و یا در فیزیک می پرسید: جرم فلان جسم چه مقدار است؟ جاذبه یعنی چه؟ و یا در فلسفه می پرسیم: آیا جهان مبدئی دارد؟ آیا جهان غایتی دارد؟

در واقع این سوالات هر پاسخی که داشته باشد گویای این نکته است که انسان قبل از ورود در هر بحث علمی، گزاره های قطعی و مسلمی را  پذیرفته است و آنگاه وارد مباحث علمی شده است. او پذیرفته است که:

1.       واقعیتی وجود دارد؛

2.       درباره واقعیت می توان سوال کرد؛

3.       انسان ابزار ادراکی دارد؛

4.       ابزار ادراکی بشر (حس و عقل) قادر است فی الجمله انسان را به واقع برساند.

اما آیا به راستی واقعیتی وجود دارد؟ شاید که همه چیز خواب و خیال باشد. بر فرض که واقعیاتی وجود داشته باشد از کجا معلوم و مسلم است که می توان واقعیات را همانگونه که هستند درک کنیم. آیا ابزار ادراکی –حس و عقل- خطا نمی کنند؟ آیا راهی برای تصحیح خطای این ابزار وجود دارد؟ بررسی و تحلیل چنین سوال هایی بر عهده علم معرفت شناسی است.

 پس می توان گفت: در پرسش های خود گاه به دنبال بدست آوردن معرفت دربارۀ خود اشیاء و واقعیات خارجی هستیم (که به آن معرفت درجه اول گفته می شود) و گاه به سراغ معرفت ذهن و شناخت دستگاه ادراکی بشر می رویم یعنی به دنبال شناختِ شناخت هستیم که به چنین علمی (که معرفت درجه دوم است) علم معرفت شناسی می گویند. بنابراین معرفت شناسی را اینگونه تعریف می کنیم:

«شاخه ای از فلسفه است که به ارزشیابی معرفت بشری، حدود، مبانی و ابزار، مبادی دور و نزدیک آن و میزان اعتماد به آن و... می پردازد و در یک سخن میزان توانایی عقل و دستگاه ادراکی بشر در رسیدن به واقع را بررسی می کند.

موضوع معرفت شناسی

با توجه به تعریف معرفت شناسی می توان گفت: موضوع معرفت شناسی عبارت است از «علم و شناخت» البته مقصود مطلق علم و آگاهی است به این معنا که معرفت شناسی از شناخت های بشری که شامل تصور، تصدیق، علم حضوری، علم حصولی و مانند آن می شود بحث می کند.

سیر تاریخی معرفت شناسی در مغرب زمین

متاسفانه در مغرب زمین معرفت شناسی سیر خوبی نداشته است. معرفت شناسی در آن جا ابتدا به سمت شک گرایی رفت و در نهایت به نسبیت گرایی منجر شد. در یونان پیش از میلاد مسیح، سوفسطاییانی ظهور کردند که منکر واقعیت بودند و به ترویج افکار شک گرایانه می پرداختند که در مقابل آنها سقراط، افلاطون و ارسطو قرار داشتند. در قرون وسطی مساله ی یقین تقریبا مورد یقین دانشمندان بود اما دوران رنسانس که شک گرایی اروپا را فراگرفته بود دکارت تا اندازه ای در راستای تصحیح یقین تلاش هایی کرد و لیکن با ظهور فلاسفه تجربی انگلستان و به ویژه دیوید هیوم اسکاتلندی؟ شکاکیت دیگر بار زنده شد و کانت که پس از این سعی کرد یقین را تصحیح کند  نا خواسته فلسفه ای را بنا نهاد که به تئوریزه کردن شکاکیت و نسبیت انجامید و تا به امروز نیز در مکاتب مختلف فکری غربی (اعم از فلسفی، سیاسی، روانشناسی و...) شکاکیت و نسبیت گرایی کانتی وجود دارد.

سیر تاریخی معرفت شناسی در جهان اسلام

هر چند در دنیای اسلام (تشیع) دانش معرفت شناسی در کنار سایر دانش های اسلامی به عنوان یک علم مستقل وجود نداشته است اما بسیاری از مباحث این علم در دامن سایر علوم اسلامی مانند: منطق، فلسفه، کلام و عرفان مطرح شده است، تا اینکه در زمان علامه طباطبایی و با تلاش های شاگردان ایشان مانند: استاد شهید مطهری به عنوان یک دانش مستقل معرفی شد. امروزه در حوزه اسلامی با کتب بسیاری در این زمینه مواجه هستیم. به هرحال دانشمندان اسلامی از ابتدا تا به امروز در مباحث معرفت شناسی برخلاف غرب یک سیر روبه رشد را طی نموده اند به گونه ای که نه تنها برخلاف غرب به شک گرایی و نسبیت گرایی نیفتاده اند بلکه در جهت تصحیح پایه های یقین حرکت کرده اند. البته معرفت شناسی اسلامی هنوز راه های نرفته ای را در پیش دارد که امید است با تلاش طلاب، فضلا و اندیشمندان این عرصه شاهد شکوفایی هر چه بیشتر این شاخه ی علمی باشیم.

روش معرفت شناسی

در معرفت شناسی اسلامی به روش عقلی و نیز با شهودات درونی به بررسی مسائل آن می پردازیم. هرچند روش عقلی واضح است اما مقصود از شهودات درونی این است که در معرفت شناسی به ویژه در معرفت شناسی اسلامی تاکید بسیاری بر علوم حضوری و وجدانیات می شود تا آنجا که علم حضوری پایه و مبنای بسیاری از علوم می تواند قرار بگیرد. این علم حضوری در اصل از تجربه درونی و شهودات وجدانی بدست می آید. بنابراین در معرفت شناسی به شهودات درونی سخت محتاجیم.

رابطه معرفت شناسی با سایر علوم حوزوی

1.       رابطه معرفت شناسی با منطق

از آنجاییکه علم منطق تنها «راه و روش» درست اندیشیدن را می آموزد و درباره عالم واقع و خارج از ذهن سخن نمی گوید می توان گفت معرفت شناسی مقدم بر منطق است. زیرا در منطق این اصل مسلم انگاشته می شود که ذهن انسان می تواند به واقعیت دست یابد و تنها باید به کمک منطق راه های درست اندیشیدن را آموخت و این درحالی است که تا "توان عقل برای رسیدن به واقع" در علم معرفت شناسی تبیین نگردد نمی توان در علم منطق از شیوه های دستیابی صحیح به واقع بحث نمود.

2.       رابطه معرفت شناسی با فلسفه

معرفت شناسی نیز مقدم بر فلسفه (متافیزیک) است؛ زیرا فیلسوف تلاش می کند تا به کمک عقل خود هستی را بشناسد، بنابراین او باید پیشتر در معرفت شناسی توان عقل در رسیدن به واقع  را پذیرفته باشد.

3.       رابطه معرفت شناسی باعلم کلام، تفسیر و سایر علوم اسلامی

این علوم نیز مانند تمام علوم دیگر مبتنی بر معرفت شناسی اند؛ مثلا در علم کلام به تبیین گزاره های دینی، استدلال  بر نفع آنها و دفاع از گزاره های دینی و پاسخ به شبهات می پردازیم و حال آنکه متکلم تنها زمانی می تواند وارد این عرصه شود که قبلا اصل وجود واقع و توان عقل در دستیابی به واقع  را اثبات کرده باشد.

ضرورت معرفت شناسی

1.       معرفت شناسی پایه ی علوم بشری است؛ زیرا تمام علوم قبل از اینکه به پژوهش و کاوش اقدام کنند پیشتر می پذیرند واقعیتی وجود دارد، دستگاه های ادراکی بشر می توانند به واقعیت دست یابند، وجود خطای در ادراک قابل تصحیح است و... اینها مباحثی هستند که باید در علم معرفت شناسی به اثبات برسند.

2.       امروزه فضای فرهنگی و علمی کشور با تاثیر از مباحث فرهنگی کشورهای غربی دستخوش شبهات و مباحث اعتقادی فراوانی از قبیل پلورالیسم دینی، هرمنوتیک، تجربه دینی و زبان دین شده است. از آنجاییکه این مباحث ریشه در مکاتب معرفت شناسی غربی دارند و مبتنی بر شکاکیت و نسبیت گرایی اند پاسخ به این شبهات اعتقادی نیازمند علم معرفت شناسی [اسلامی] است.

سخن پایانی

با توجه به اهمیت و جایگاه معرفت شناسی به نظر می رسد که ایجاد و تشکیل "انجمن معرفت شناسی" و دعوت از اندیشمندان این عرصه؛ در جهت تثبیت پایه های یقین و آفت زدایی فضای فکری جامعه از شبهات عقیدتی کار بسیار مثبتی بوده است که به دنبال آن تلاش های موثرتر و سازمند شده تری را می طلبد.

***************

انجمن معرفت شناسی و اندیشمندان

قابل توجه دانشوران علاقه مند به دانش معرفت شناسی اعم از پژوهشگرانی که اسامی ایشان در فهرست اعضای انجمن معرفت شناسی حوزه مندرج می باشد و دانش ورانی که در این حوزه فعال و تمایل به عضویت در این انجمن را دارند می توانند در ساعات اداری برای تمدید عضویت و پاره ای از مذاکرت، یا ثبت نام به دفتر انجمن معرفت شناسی مراجعه نمایند.

انجمن معرفت شناسی و برنامه ها:

انجمن معرفت شناسی دارای برنامه هایی از جمله برگزاری نشست های علمی،کرسی های (نظریه پردازی،نقد و نظر،نقد کتاب)همایش،کلاس های آموزشی(از مبتدی تا عالی)، کمیته تخصصی معرفت شناسی و.... می باشد.        

انجمن معرفت شناسی و مزایا:

امکان استفاده از سی دی های آموزشی و علمی،کتاب های تخصصی موجود در انجمن و نیز ارسال خبرنامه انجمن برای اعضاء؛

ارتباط با انجمن معرفت شناسی

قم /بلوار امین/بلوار جمهوری اسلامی/ک2/فرعی اول سمت چپ/ ساختمان انجمن های علمی حوزه/ طبقه2/انجمن معرفت شناسی مراجعه ویا با شماره های 2926397-0251و09371633115 تماس حاصل نمایند.

***************